TP HCM hụt hơi trên ‘đường ray cũ’

Trưa đầu tháng 5, điểm nóng giao thông phía Tây Bắc TP HCM vẫn ken đặc xe cộ. Tại ngã ba Tây Thạnh – Trường Chinh, cửa ngõ vào Khu công nghiệp Tân Bình, xe máy, xe tải, container chen nhau len qua khu dân cư và các nhà máy.

Khu công nghiệp Tân Bình, một trong những ngôi sao thời kỳ đầu công nghiệp hóa của TP HCM, được thành lập năm 1997 với quy mô gần 180 ha cùng hơn 71 ha khu dân cư phụ trợ. Khi đó, khu Tây Bắc thành phố vẫn là vùng ven, quỹ đất rộng, chi phí thấp, thu hút lao động từ Củ Chi, Hóc Môn.

Nhờ vị trí cách trung tâm khoảng 10 km và sân bay Tân Sơn Nhất 3 km, nơi đây nhanh chóng trở thành cực sản xuất lớn của thành phố. Hàng loạt doanh nghiệp cơ khí, may mặc, bao bì, hóa nhựa, điện tử, dược phẩm, gia dụng, in ấn, chế biến thực phẩm đổ về đầu tư. Có thời điểm, khu công nghiệp thu hút hơn 100 nhà đầu tư, tạo việc làm cho hơn 25.000 lao động.

Giai đoạn 2016-2019, giá trị gia tăng của khu công nghiệp tăng bình quân hơn 14% mỗi năm, doanh thu trên mỗi hecta đất tăng từ 8,73 triệu USD lên 16,33 triệu USD, vượt mặt bằng chung các khu công nghiệp TP HCM. Tuy nhiên, sau ba thập niên đô thị hóa, mô hình từng là động lực tăng trưởng bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Các đường quanh khu công nghiệp như Trường Chinh, Cộng Hòa, Lê Trọng Tấn thường xuyên ùn tắc. Xe tải bị hạn chế giờ chạy do nằm trong nội đô. Nhà xưởng bị bao quanh bởi khu dân cư mật độ cao khiến áp lực môi trường tăng lên, trong khi doanh nghiệp ngày càng khó tuyển lao động vì chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Mô hình nhà xưởng cao tầng được tính đến để nâng hiệu quả sử dụng đất nhưng khó triển khai do nhiều doanh nghiệp sử dụng máy móc tải trọng lớn. Một số lô đất dần chuyển sang kho bãi, logistics hoặc thương mại điện tử để tận dụng lợi thế gần sân bay và trung tâm thành phố.

Trước những hạn chế hiện hữu, TP HCM muốn thí điểm chuyển đổi Khu công nghiệp Tân Bình cùng 4 khu công nghiệp khác sang mô hình “khu công nghiệp – đô thị – dịch vụ”, giảm dần ngành thâm dụng lao động và gây ô nhiễm. Tuy nhiên, theo chủ đầu tư Tanimex, việc chuyển đổi không dễ bởi nhiều doanh nghiệp đầu tư nhà máy quy mô lớn, hoạt động ổn định hàng chục năm nên chi phí di dời rất cao.

Tăng trưởng theo chiều rộng chạm ngưỡng

Câu chuyện của Khu công nghiệp Tân Bình phản ánh rõ bức tranh công nghiệp TP HCM – khu vực đóng góp khoảng 32% tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) thành phố.

Nhiều năm qua, TP HCM tập trung phát triển 4 ngành công nghiệp trọng yếu gồm chế biến lương thực – thực phẩm; hóa chất – nhựa cao su; cơ khí; điện tử – công nghệ thông tin. Tuy nhiên, khu vực này vẫn vận hành song song hai mô hình: phát triển công nghệ và chế biến sâu nhưng đồng thời tiếp tục dựa vào gia công, lao động giá rẻ và mở rộng theo chiều rộng để duy trì các chỉ số kinh tế – xã hội.

Báo cáo hoạt động 17 khu chế xuất, khu công nghiệp TP HCM giai đoạn 2016-2019 cho thấy các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày đóng góp khoảng 33% tổng kim ngạch xuất khẩu, tương đương 8,16 tỷ USD, cao hơn nhóm điện tử – công nghệ thông tin với khoảng 5,5 tỷ USD, chiếm 22%. Dù xuất khẩu lớn, dệt may lại thuộc nhóm thua lỗ nhiều nhất, với mức lỗ hơn 81 triệu USD.

Sau sáp nhập, TP HCM có 58 khu công nghiệp, khu chế xuất đang hoạt động. Bà Nguyễn Võ Minh Thư, Phó ban Quản lý các khu chế xuất, công nghiệp TP HCM (Hepza), cho rằng nhiều khu công nghiệp hiện đứng trước yêu cầu chuyển đổi vì không còn phù hợp với bối cảnh phát triển của siêu đô thị.